Từ thực tiễn tư vấn doanh nghiệp và giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội, Công ty Luật TNHH Trương Anh Tú (TAT Law Firm) vừa gửi Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội văn bản góp ý đối với Dự thảo Luật, trong đó đề xuất chuyển cách tiếp cận trong quản trị hệ thống bảo hiểm xã hội từ mô hình thiên về phát hiện và xử lý vi phạm sang xây dựng cơ chế khuyến khích các chủ thể chủ động tuân thủ pháp luật.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Văn bản góp ý của TAT Law Firm tập trung vào 6 nhóm kiến nghị lớn, gồm: hoàn thiện trách nhiệm giải trình của cơ quan bảo hiểm xã hội; nâng cao chất lượng quản trị dữ liệu bảo hiểm xã hội điện tử; tăng cường cơ chế bảo vệ người lao động trong các trường hợp doanh nghiệp mất khả năng thanh toán; xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp chủ động tuân thủ pháp luật; hoàn thiện nguyên tắc phân loại hành vi vi phạm; đồng thời tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất giữa pháp luật về bảo hiểm xã hội với pháp luật lao động, pháp luật thuế và các quy định có liên quan. Ngoài các góp ý trực tiếp đối với Dự thảo, TAT Law Firm cũng kiến nghị tiếp tục nghiên cứu chính sách bảo hiểm xã hội đối với lao động trong nền kinh tế số và đánh giá mức độ hợp lý của tổng nghĩa vụ đóng bảo hiểm bắt buộc trong bối cảnh cạnh tranh hiện nay.
Theo nhóm nghiên cứu của TAT Law Firm, nhiều bất cập phát sinh trong quá trình thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội thời gian qua không xuất phát từ mục tiêu của chính sách mà chủ yếu nằm ở chất lượng tổ chức thực hiện. Khi dữ liệu chưa đủ minh bạch, trách nhiệm giải trình chưa đầy đủ và cơ chế tuân thủ còn thiếu động lực, tranh chấp giữa người lao động, doanh nghiệp và cơ quan quản lý rất khó tránh khỏi.
Đại diện nhóm nghiên cứu, Luật sư Mai Thị Thảo, Phó Giám đốc TAT Law Firm cho rằng hiệu quả của pháp luật không nên được đánh giá chủ yếu bằng số cuộc thanh tra, số quyết định xử phạt hay số tiền truy thu, mà phải được đo bằng khả năng tạo lập môi trường để các chủ thể tự nguyện thực hiện đúng pháp luật.
“Pháp luật tốt không phải là pháp luật xử phạt nhiều nhất, mà là pháp luật khiến các chủ thể muốn tuân thủ nhiều nhất”.
Theo Luật sư Mai Thị Thảo, khi doanh nghiệp được tạo điều kiện để tự rà soát, tự điều chỉnh và chủ động khắc phục sai sót trước khi bị phát hiện thì chi phí tuân thủ sẽ giảm, hiệu quả quản lý nhà nước được nâng cao và quyền lợi của người lao động cũng được bảo đảm bền vững hơn.
Minh bạch phải trở thành nền tảng của quản trị bảo hiểm xã hội
Một trong những nội dung trọng tâm của văn bản góp ý là hoàn thiện trách nhiệm giải trình của cơ quan bảo hiểm xã hội.
Theo TAT Law Firm, trên thực tế vẫn còn những trường hợp người tham gia chỉ nhận được kết quả giải quyết mà chưa được cung cấp đầy đủ căn cứ pháp luật, căn cứ thực tế hoặc tài liệu làm cơ sở cho quyết định hành chính. Điều này khiến việc thực hiện quyền khiếu nại, khởi kiện gặp nhiều khó khăn.
Từ thực tiễn đó, TAT Law Firm kiến nghị Dự thảo Luật cần quy định rõ hơn nghĩa vụ giải trình của cơ quan bảo hiểm xã hội. Mỗi quyết định từ chối giải quyết chế độ cần thể hiện đầy đủ căn cứ pháp luật, căn cứ thực tế, tài liệu chứng minh cũng như hướng dẫn cụ thể về quyền khiếu nại và quyền khởi kiện của người tham gia.
Theo nhóm nghiên cứu, minh bạch không chỉ góp phần bảo vệ quyền lợi của người lao động, mà còn nâng cao chất lượng quản trị của chính cơ quan thực thi, giảm tranh chấp và củng cố niềm tin đối với hệ thống an sinh xã hội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, nhóm nghiên cứu cho rằng việc sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội cần quan tâm nhiều hơn đến quản trị dữ liệu bảo hiểm xã hội điện tử. Đây được xem là nền tảng để giảm tranh chấp, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan bảo hiểm xã hội và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người lao động.
Theo đề xuất, TAT Law Firm cho rằng hệ thống dữ liệu cần bảo đảm lưu vết toàn bộ lịch sử cập nhật, chỉnh sửa và truy xuất thông tin; đồng thời người tham gia cần được quyền tiếp cận, kiểm tra và yêu cầu điều chỉnh dữ liệu của chính mình khi phát hiện sai sót.
Luật sư Mai Thị Thảo nhận định: “Muốn giảm tranh chấp thì trước hết phải giảm khoảng trống thông tin. Dữ liệu càng minh bạch thì niềm tin đối với hệ thống bảo hiểm xã hội càng được củng cố”.
Chuyển từ phát hiện vi phạm sang xây dựng văn hóa tuân thủ
Một điểm đáng chú ý khác trong văn bản góp ý là đề xuất thay đổi tư duy quản lý đối với doanh nghiệp.
Theo TAT Law Firm, nhiều sai sót trong quá trình thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm xã hội phát sinh từ việc thay đổi chính sách, hạn chế trong quản trị hoặc nhầm lẫn kỹ thuật, không phải lúc nào cũng xuất phát từ ý chí trốn tránh nghĩa vụ. Do đó, nhóm nghiên cứu kiến nghị bổ sung cơ chế khuyến khích doanh nghiệp chủ động tự rà soát, tự kê khai bổ sung và tự khắc phục sai sót trước khi cơ quan nhà nước tiến hành thanh tra hoặc kiểm tra.
Theo TAT Law Firm, pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp coi tuân thủ là một lợi ích quản trị chứ không chỉ là một nghĩa vụ pháp lý. Việc khuyến khích doanh nghiệp chủ động sửa sai không làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật mà giúp chuyển trọng tâm quản lý từ phát hiện vi phạm sang phòng ngừa vi phạm, qua đó nâng cao hiệu quả thu bảo hiểm xã hội với chi phí quản lý thấp hơn.
Bảo vệ người lao động nhưng cũng phải bảo vệ động lực tuân thủ của doanh nghiệp
Văn bản góp ý cũng dành dung lượng đáng kể để phân tích sự cần thiết phải cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ người lao động và duy trì môi trường đầu tư, kinh doanh ổn định.
Từ thực tiễn giải quyết nhiều vụ việc liên quan đến doanh nghiệp phá sản, giải thể hoặc mất khả năng thanh toán, TAT Law Firm cho rằng người lao động thường là nhóm chịu thiệt hại lớn nhất mặc dù họ không phải là nguyên nhân dẫn đến rủi ro. Theo đó, đơn vị này kiến nghị tiếp tục nghiên cứu cơ chế bảo vệ quyền lợi của người lao động trong các trường hợp doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, bảo đảm đúng bản chất của chính sách an sinh xã hội.
Ở chiều ngược lại, nhóm nghiên cứu cũng đề nghị hoàn thiện nguyên tắc phân loại hành vi vi phạm theo hướng phân biệt rõ giữa sai sót trong quá trình thực hiện nghĩa vụ với hành vi cố ý gian lận hoặc trốn đóng bảo hiểm xã hội.
Theo Luật sư Mai Thị Thảo: “Điều doanh nghiệp cần không phải là sự dễ dãi của pháp luật, mà là khả năng dự báo của pháp luật”.
Theo Luật sư, khi doanh nghiệp biết rõ hành vi nào là sai sót có thể khắc phục, hành vi nào là vi phạm nghiêm trọng phải chịu chế tài nghiêm khắc thì động lực tuân thủ sẽ cao hơn rất nhiều so với việc mọi rủi ro đều bị đặt dưới cùng một cơ chế xử lý.
Hoàn thiện chính sách cho giai đoạn phát triển mới
Ngoài các nội dung góp ý trực tiếp đối với Dự thảo Luật, TAT Law Firm cũng kiến nghị tiếp tục nghiên cứu chính sách bảo hiểm xã hội đối với lao động trong nền kinh tế số và các mô hình việc làm mới.
Theo nhóm nghiên cứu, việc mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội cần đi cùng với đánh giá toàn diện về tổng nghĩa vụ đóng bảo hiểm bắt buộc trong tương quan với sức chịu đựng của doanh nghiệp, thu nhập của người lao động và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Việc đánh giá này cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế và xu hướng cải cách an sinh xã hội của các quốc gia trong khu vực nhằm xây dựng một cơ chế đóng góp hợp lý, đủ sức mở rộng bao phủ nhưng vẫn tạo động lực để doanh nghiệp và người lao động tham gia lâu dài.
Khép lại văn bản góp ý, TAT Law Firm cho rằng việc sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội lần này không chỉ là sửa đổi các quy định về chế độ, chính sách mà còn là cơ hội để đổi mới phương thức quản trị hệ thống an sinh xã hội.
Theo Luật sư Mai Thị Thảo, một hệ thống bảo hiểm xã hội hiện đại cần được xây dựng trên ba nền tảng: Minh bạch trong quản lý, chủ động trong tuân thủ và cân bằng trong bảo vệ quyền lợi.
“Hiệu quả của Luật Bảo hiểm xã hội không nên được đo bằng số vụ vi phạm được phát hiện hay số tiền truy thu, mà phải được đo bằng số người lao động thực sự được bảo vệ, số doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ và niềm tin của xã hội đối với hệ thống an sinh. Khi pháp luật khiến người ta muốn làm đúng ngay từ đầu, đó mới là thành công lớn nhất của một cuộc cải cách”.
Nguồn: Thanh Hoàng – Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam
Để lại một bình luận