Khái quát về tội phạm sử dụng công nghệ cao lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng
Khái niệm: Tội phạm công nghệ cao lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng là hành vi của cá nhân hoặc tổ chức lợi dụng công nghệ thông tin, mạng internet và các phương tiện điện tử để dùng thủ đoạn gian dối nhằm lừa người khác tin tưởng, từ đó chiếm đoạt tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất của nạn nhân.
Đặc điểm:
– Thứ nhất, tính ẩn danh cao: Đối tượng sử dụng tài khoản ảo, sim rác, máy chủ đặt ở nước ngoài và phần mềm che giấu địa chỉ IP.
– Thứ hai, phạm vi tác động rộng: Không bị giới hạn bởi địa giới hành chính, có thể lừa đảo hàng nghìn nạn nhân ở nhiều địa phương hoặc quốc gia cùng một lúc.
– Thứ ba, thao túng tâm lý tinh vi: Đánh mạnh vào lòng tham, sự thiếu hiểu biết, tâm lý sợ hãi pháp luật hoặc lòng trắc ẩn của nạn nhân.
Quy định của pháp luật
Pháp luật Việt Nam quy định rất cụ thể về tội phạm công nghệ cao lừa đảo trên không gian mạng chiếm đoạt tài sản nhằm xử lý nghiêm các hành vi sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt tài sản và đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân trong môi trường số. Theo đó, Điều 174 BLHS quy định, hành vi dùng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản, kể cả thông qua mạng internet, ứng dụng, website, mạng xã hội hoặc ví điện tử, sẽ bị xử lý hình sự với mức án từ 06 tháng đến 20 năm tù, tùy theo giá trị tài sản và hậu quả gây ra, đồng thời tăng nặng nếu có tổ chức, nhiều người bị hại hoặc sử dụng công nghệ cao.
Bên cạnh đó, Điều 288 Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông và Điều 291 Tội thu thập, tàng trữ, trao đổi, mua bán, công khai hóa trái phép thông tin về tài khoản ngân hàng của BLHS cũng quy định xử lý những hành vi lợi dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, thiết bị điện tử hoặc sử dụng trái phép thông tin để chiếm đoạt tài sản, trong khi Điều 342 Tội chiếm đoạt, mua bán, tiêu hủy con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức điều chỉnh các hành vi gian lận, lừa đảo liên quan đến ngân hàng, ví điện tử và dịch vụ tài chính.
Ngoài BLHS, các văn bản khác như Luật An ninh mạng năm 2018, Luật Giao dịch điện tử năm 2023 yêu cầu cá nhân, tổ chức bảo vệ thông tin, áp dụng biện pháp an ninh mạng và phối hợp với cơ quan chức năng trong phòng ngừa, phát hiện tội phạm. Như vậy, pháp luật Việt Nam không chỉ xử lý hành vi lừa đảo trên mạng bằng hình phạt tù, phạt tiền và tịch thu tài sản, mà còn nhấn mạnh vai trò phòng ngừa, bảo vệ dữ liệu và phối hợp giữa cơ quan chức năng, doanh nghiệp và người dân, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để đấu tranh với tội phạm công nghệ cao.
Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.
Các thủ đoạn lừa đảo phổ biến
Giả danh cơ quan Nhà nước, lực lượng chức năng
Thủ đoạn giả danh cơ quan Nhà nước, lực lượng chức năng là một trong những hình thức lừa đảo đặc biệt nguy hiểm trên không gian mạng, bởi chúng trực tiếp lợi dụng uy tín, quyền lực của các cơ quan có thẩm quyền để gây tâm lý sợ hãi, hoang mang cho người dân. Các đối tượng lừa đảo thường giả cán bộ Công an, Viện kiểm sát, Tòa án, cơ quan thuế… gọi điện đe dọa nạn nhân “liên quan đến vụ án ma túy”, “nợ thuế”, “vi phạm giao thông”. Chúng yêu cầu chuyển tiền vào “tài khoản phục vụ điều tra” để chứng minh trong sạch hoặc dụ dỗ cài đặt ứng dụng giả mạo (như VNeID giả) để chiếm quyền điều khiển điện thoại, tự động rút sạch tiền ngân hàng.
Chiếm đoạt tài khoản ngân hàng, ví điện tử
Đây là một trong những hình thức lừa đảo tinh vi và gây thiệt hại lớn trên không gian mạng, trực tiếp xâm phạm đến tài sản của người dân. Các đối tượng lừa đảo giả mạo nhân viên ngân hàng thông báo “lỗi hệ thống”, “trục trặc giao dịch” rồi gửi các đường link giả mạo giao diện ngân hàng để lừa nạn nhân nhập tên đăng nhập, mật khẩu và mã OTP. Một thủ đoạn khác là hack Facebook rồi gửi tin nhắn mượn tiền đến người thân trong danh bạ có tên trùng với số tài khoản ngân hàng mua/thuê được.
Đầu tư tài chính, chứng khoán “ma”, tiền ảo
Đây là hình thức lừa đảo thường nhắm vào những người có nhu cầu sinh lời nhanh, thiếu kiến thức chuyên sâu về tài chính – đầu tư. Các đối tượng lừa đảo tự dựng lên các sàn giao dịch ngoại hối, tiền kỹ thuật số giả mạo với cam kết “lợi nhuận khủng, an toàn tuyệt đối”. Thời gian đầu, chúng cho nạn nhân rút một ít tiền lãi để tạo lòng tin. Khi nạn nhân nạp số tiền lớn (hàng trăm triệu đến hàng tỷ đồng), chúng sẽ khóa tài khoản, báo lỗi hệ thống hoặc yêu cầu nộp thêm các khoản phí vô lý rồi biến mất. (Ví dụ điển hình như vụ Mr Pips nổi tiếng trên mạng xã hội với cuộc sống xa hoa và các video dạy làm giàu. Đường dây Mr Pips chiếm đoạt hàng nghìn tỷ đồng của hơn 2.600 nạn nhân; Ông Nguyễn Hòa Bình từng được biết đến là một doanh nhân tiên phong trong lĩnh vực công nghệ, sáng lập hệ sinh thái NextTech và là nhà đầu tư trong chương trình truyền hình Shark Tank Việt Nam. Shark Bình bị bắt với cáo buộc chiếm đoạt ví của hơn 30.000 khách hàng, khoảng 117 tỷ đồng, trong dự án tiền số AntEx).
Mua bán, kinh doanh online giả mạo
Các đối tượng lừa đảo thường tạo các tài khoản ảo, fanpage, website giả mạo hoặc gian hàng trên sàn thương mại điện tử để đăng bán hàng hóa chất lượng cao với giá rẻ bất thường trên các trang mạng xã hội để yêu cầu chuyển khoản đặt cọc trước, sau đó chặn liên lạc. Hoặc sử dụng chiêu trò kinh doanh đa cấp biến tướng, mời gọi mở gian hàng nhượng quyền ảo để chiếm đoạt tiền góp vốn.
Tuyển cộng tác viên, việc làm online
Thủ đoạn lừa đảo này nhắm vào phụ nữ nuôi con nhỏ, người thất nghiệp với lời hứa “việc nhẹ lương cao”, “thao tác trên điện thoại kiếm vài trăm nghìn/ngày”. Ban đầu, chúng trả hoa hồng đầy đủ cho các đơn hàng nhỏ. Khi nhiệm vụ tăng lên số tiền lớn, chúng đưa ra lý do lỗi hệ thống để ép nạn nhân nạp thêm tiền và chiếm đoạt toàn bộ.
Chiếm đoạt tài khoản mạng xã hội (Facebook, Zalo…)
Các đối tượng lừa đảo thường gửi link bình chọn, link xem video nhạy cảm để đánh cắp thông tin đăng nhập của người dùng. Sau đó, ứng dụng công nghệ Deepfake & AI Voice (cắt ghép hình ảnh, giả dạng giọng nói giống hệt chủ tài khoản) để gọi video gọi điện vay tiền gấp cho người thân, bạn bè.
Thông báo “trúng thưởng”, “nhận quà”, “hoàn tiền”
Giả mạo các tập đoàn lớn, sàn thương mại điện tử thông báo trúng thưởng xe máy, tiền mặt hoặc quà tặng từ bạn bè nước ngoài. Từ đó, yêu cầu nạn nhân đóng trước “phí vận chuyển”, “phí hải quan” hoặc “thuế thu nhập” để nhận thưởng.
Nguyên nhân và điều kiện phát sinh
Thứ nhất, sự phát triển của công nghệ và hạ tầng số: Internet và các phương thức thanh toán trực tuyến phát triển quá nhanh, tạo ra nhiều kẽ hở bảo mật thông tin khi người dùng không thường xuyên cập nhật phần mềm hoặc sử dụng mật khẩu yếu.
Thứ hai, kỹ năng an toàn thông tin của người dân còn yếu: Nhiều người có thói quen chia sẻ thông tin cá nhân (CCCD, số điện thoại, hình ảnh) một cách bừa bãi lên mạng xã hội, vô tình cung cấp “chất liệu” cho các kịch bản lừa đảo.
Thứ ba, yếu tố thao túng tâm lý: Tội phạm đánh trúng 3 điểm yếu cố hữu của con người: Lòng tham (kiếm tiền nhanh), sự sợ hãi (dính líu đến pháp luật) và sự cả tin (tin tưởng mối quan hệ trên mạng).
Thứ tư, hạn chế trong quản lý hạ tầng: Tình trạng mua bán SIM rác, cho thuê/mượn tài khoản ngân hàng rác vẫn chưa được giải quyết triệt để, tạo điều kiện cho tội phạm dễ dàng ẩn danh và rửa tiền.
Các giải pháp phòng ngừa, đấu tranh toàn diện
Đối với cơ quan quản lý Nhà nước và lực lượng chức năng
– Quản lý chặt hạ tầng số: Loại bỏ triệt để tình trạng sim rác; siết chặt quy trình mở tài khoản ngân hàng, bắt buộc áp dụng xác thực sinh trắc học chính chủ cho các giao dịch chuyển tiền lớn để chặn đứng dòng tiền lừa đảo.
– Tăng cường chế tài hình sự: Xử lý nghiêm khắc các đối tượng thu thập, tàng trữ, mua bán trái phép dữ liệu cá nhân.
– Nâng cao năng lực điều tra: Tăng cường công nghệ và nhân lực cho lực lượng an ninh mạng nhằm chủ động rà quét, bóc gỡ các trang web độc hại và các đường dây lừa đảo xuyên biên giới.
Đối với người dân
Thứ nhất, không tin vào các lời mời gọi “việc nhẹ lương cao”, các dự án cam kết lợi nhuận bất thường; nắm được quy định các cơ quan nhà nước, lực lượng chức năng không làm việc hay đe dọa qua điện thoại.
Thứ hai, không nhấn vào các đường link lạ gửi qua tin nhắn/email; không tải các ứng dụng nằm ngoài cửa hàng chính thống (App Store/CH Play).
Thứ ba, tuyệt đối không cung cấp thông tin cá nhân, CCCD, mật khẩu tài khoản và đặc biệt là mã OTP cho bất kỳ ai.
Thứ tư, khi nhận được yêu cầu chuyển tiền từ người thân qua mạng xã hội, bắt buộc phải gọi điện thoại thoại trực tiếp (qua số điện thoại thông thường, không gọi qua app mạng xã hội) hoặc gặp mặt để xác minh.
Thứ năm, khi có dấu hiệu nghi ngờ hoặc đã trở thành nạn nhân, phải giữ nguyên chứng cứ giao dịch, kịp thời báo cáo chỉ huy đơn vị và cơ quan Công an nơi gần nhất để được can thiệp, ngăn chặn kịp thời.
Nguồn: ĐỖ VĂN DUY & VŨ TIẾN THỌ – Tạp chí Điện tử Luật sư Việt Nam
Để lại một bình luận